memetic shift

Summaries (in Kechwa) of the first four chapters of the The Huarochiri Manuscript

Capitulo 1

Ñawpa pachaka, exqe wakakuna Yanañamcapix Tutañamcapix kawsarkakuna. Chay k’ipa,  chay wakakunaka ch’ikan waka Huallallo Carhuinchowan mixajkuna karkakuna. Mixarka k’ipa, Huallallo gintikunaman kawsayta kurka. Icha, Carhuincho paykuna yalli exqe wawakunata charinata mana uxachurka. Xöqta mikurka. Chayxöq, munaxka kaxpa, yayamamawan wiñarka.

Chay pachaka, q’arikuna pichka p’unlla wañuxka k’ipa kawsarirkakuna. Yuyukunapix tarpuxka k’ipa pichka p’unlla pukurkakuna. Tukuy llaqtakunapi achqa yungakunaka kawsarkakuna. Q’arikunaka pachata ukunchakaman yalli mirarimuxpa paykunapura kichki-kichki kawsarkakuna. Chay xinaka, paykunapak chakrakunata rurankapak urkuman rirka. Chay urku pachata allaxpa aspirka. Kunanpix tukuy urkukunapi chakrakuna tiyan.

Ñawpa pacha pichkokuna yalli sumak kajpika lorokuna kakikuna pukapix killupix karkakuna. Ch’ikan waka Paricaca xutiyuk chayaxpa antisuyuman Huallallo Carhuinchopak ch’ikan obrakunata pichokunatapix ñanpichurarka.

Ch’ikan waka Cuniraya tiyarka. Runakunaka Cunirayata muchaxpa nirka, “Cuniraya Huirachochagu, pachaman runaman kawsay kuj kaxpa, mana ima mutzuyarka. Chakrakunata runakunatapix charin.” Ñawpa pacha, sinchi chamba ñawpa, runakunaka — awajkuna xina –pampaman cocata xitaxpa Huiracochata muchaxpa nirka, “Cuniraya Huiracochagu, ñukata kay llankanawan yanapay.”

Capitulo 2

Ñawpa pacha Cuniray Huiracochaka waqcha xina kaxpa tzuntzu cushmata churarka, nin.  Mana payta riksirixpa usa xina payta pitwirka. Icha, chay q’ari tukuy ayllukunaman kawsayta kurka. Xöq ximilla chakrakuna rurankapak xöq sisata xitaxpa larkata rurarka.

Ch’ikan warmi waka tiyajpimi Cahuillaca xutiyuk karka. Tukuy wakakuna paywan kanata munarka. Icha, Cahuillaca doncella kaxpa mana paykunata munarkachu. Chaxna, jamas xoq q’arika payta tuparkachu. Xöq p’unlla chay warmika lúcuma yura uraypi awagujpimi Cuniraya pichko tukuxpa chay yurapi ichiyarka. Payka xöq p’ukuxka lúcuma wayupi paypak millallita jundachixpa chay warmi kaylla xitarka. Chaxna, Cahuillaca chay wayuta mikuxpaka chichu karka.

Isqon killa k’ipa xöq wawata charixpa chayrak doncella karka. Xöq wataka paypak wawa ñuñurka. Tukuy runakuna tapurka, “Pitak paypak yaya kan?” Xöq wata k’ipa, paypak yaya riksinkapak payka tukuy wakakunawan Anchicochapi juñuyta charirka. Tukuy wakakunaka sumak churanata churaxpa chayaxpa chaypi tiyarka. Cahuillacaka wakakunata nirka, “Pitak paypak yaya kan?” Sapan waka nirka, “Payka mana ñuka churi kanchu.” Chay waqcha wakata rikuxpa mana payta tapurka. Kaxna, payka paypak wawata paypak yayaman richurka. Chay wawa chay waqcha waka Cunirayaman llukarka.

Kay waqcha rikuxpa p’iñaxpa chay warmi paypak churita lutzaxpa mamaqochaman rirka. Cunirayaka sumak kuri churanata churaxpa payta katirka. Chay warmika Pachacamac chayaxpa runa xina exqe rumita rikurka. Icha Cuniraya katixpa katirka. Payka xoq condorta rikuxpa payta tapurka, “Maypi Cahullica kan?” Chay condor nirka, “Kayllami kan.” Chaxna, Cunirayaka payman nirka, “Tukuy punamunta wañuxka wiwakunata mikuy. Xoq runa payta wañuchijpimi kanpak pay wañurka.”

Chayxi, xöq añista rikurka. “Maypi Cahuillaca kan?” tapurka. “Chay warmika karu-karumi kan,” chay añis nirka. “Chaxna, p’unllapi ama puriy. Tukuy runakunaka mana kanta munanka.” Yalli ñawpakman, pumata riksirirka. Chay puma nirka, “Payka kayllami kan. Ña quchuyarigun.” Chaymanta Cuniraya payman nirka, “Tukuy llamakunata mikuy. Runa kanta wañuchixpa atun raymipi kanpak umata churaxpa tuxunka.

Chayxi, xöq atukta riksirirka. Payka nirka, “Chay warmi karumi kan.” Chaymanta Cuniraya nirka, “Runakunaka mana kanta munankachu. Kanta wañuchixpa paypak ukkuta karatapix  xitanka.” Chaxna, xoq wamanta riksirirka. Payka nirka, “Payka quchumi kan.” Chaymanta, Cuniraya nirka, “Achqa atawta charinki. Tukuy pichkokunata mikuy. Kanta wañuchixpa kanpak umata churaxpa tuxuxpa xoq llama wañuchinka.”

Jakay, lorokunata rikurka. Paykunaka payman nirka, “Chay warmi karu-karumi kan.” Chaxna, Cunirayaka nirka, “Runakunaka kankunata mana munankachu. Q’apariykunata uyaxpa kankunata katinka.” Kaxna, tukuy alli willayta uyaxpa paykunata alli imakunata kurka. Icha, tukuy mana allichu willayta uyaxpa paykunata mana alli imakunata kurka. Kaxna, payka qochaman rixpa Pachacamacman tigramurka. Chaypi chayaxpa Pachacamac exqe uxuxita rikurka. Paypak mamaka Cahuillacata rikunkapak qochaman rirka. Chaxna, Cunirayaka chay jatunin wambrata changarka. Icha, wajka wambraka urpi tukuxpa jananpachaman rirka. Chaymanta paykunapak mama Urpayhuachac xutiyuk kan.

Ñawpa pachaka, mamaqochapi mana chawlakunaka karkakuna. Urpayhuachaclla paypak wasipi uchilla qochapi chawlakunata charirka. Cunirayaka piñarixpa mamaqochaman tukuy chawlakunata xitarka. Chaymanta, achqa chawlakuna mamaqochapi tiyan.

Axallan, Cunirayaka mamaqocha waykuman rirka. Icha, Urpayhuachacka, paypak changaxka wambrakunamanta uyaxpa, Cunirayata katirka. “Ñukaka pikikunallata sakinata munani.” Chay warmi xoq pugruta rurarka. Icha, Cuniraya nirka, “Ismagrini.” Chaxna, payka tukuy pachapi achqa runakunata parkumurka.

Capitulo 3

Ñawpa pachaka, kay pacha puchukayta munarka. Xöq llamaka mamaqocha pachyamunanta yachaxpa mana mikunata munarkachu. Llamayuk ancha piñaxpa xöq sara quruntayninwan chuqlluta xitaxpa nirka, “Mikuy achqo! Chaypi sumak k’iwa tiyan!” Icha, chay llama runa xina rimarka, “Utik, pichka p’unllamanta mamaqocha pachyamunka. Xinaka kay pacha puchukunka. Qixpinkapak Huillcacotoman rixun.”

Huillcacota urquman chayajpimi chaypi tukuy wiwakunaka tiyarka. Condorpix, pumapix, atuqpix, wanakupix ñanpi karkakuna. Ancha kichkinakuxpa tiyarka. Tukuy urkukunata pampajpi chay Huillcacota mana yaku jundaxka karka. Ña yaku jawapi tukuy pacha kaxpa mana chay urkupak puntopi karkachu. Icha, chay atukpak chupaka yakupi karka. Xinaka, paypak chupa yakupi kaxpa, chay chupa yana tukurirka.

Pichka p’unllamanta ña yakuka uraykuxpa chakirirka. Icha, chay yaku pachapi tukuy runukunata wañuchirka. Chay q’ari urkupi sapalla kaxpa llaki sentirirka. Chaymanta payka mirarimurka. Payka tukuy gintikunata rurarka. Chaymanta kunanlla pachapi runakuna tiyan.

Capitulo 4

Ñawpa pachaka Intika wãnurka, nin. Chayxi, rumikunapura makanakurkakuna. Morterokunapix,  muchcakuna xutiyuk kaxpa, gintikunata mikunkapak kallarirkakuna. Llamakunapix gintikunata katipayankapak kallarirkakuna. Cristianokunaka yuyaypi kay rimay chay tutapuru Jesus Cristopak wãnuxka k’ipamanta kan. Ch’ikan runakuna, mana cristianokunachu kaxpa, paykunapak yuyaypi posible kanata iñinkuna.