Yakuruna: Yaku uku pachamanta Q’ari k’uyaj
// May 15th, 2010 // Uncategorized
(Yakuruna: Male lover from the underwater world)
Written by: Juan Carlos Galeano
Translated by: Joshua Homan
Aylluka Napo Mayopi kawsaxpa kinsa sumak uxuxikunatami charixka. Xöq p’unlla, mamaka mayopi yakuta tarichun punta uxuximan nijpimi, uxi ch’ingarirka. Aylluka yanapachun ampijman tapujpimi, payka “Yakuruna payta xuarka” nirka. Ampijka ayahuascamantapix toémantapix wakankiwan delfínta takurixpami mayo ukupi wambrata maxkagrirka. Payka tigraxpami paykunaman nirka, “Wambraka chaypi yakurunata sawarigrin. Payka chayxöq sumak waxaman ñawi q’ari charixpa kaxpami, yaku uku llaqta delfínwanpix wakinkunawanpix ayñin.
“Icha kaypiman payta apamugrixa,” ampijka kussakñirka.
Mamaka nirka, “Mana ch’ik’anchak kanchu. Ñukaka payta alli kuydarkani. Iquitosmanta xöq k’atuj oyantarandijwan sawarinkachari yuyaxpa. Mana payta yakuruna xuachun munarkanichu.”
Mamaka paypak chayxöq uxuxikuna wakin yakurunakunawan waynayankami preocuripaxpami, paykunaman nirka, “Ama mayopiman riychu. Kankunapak ñaña imata tukuxkata rikurkankichikmi.”
Ampijka xuaxka wambrata alliyachun sayritapix quxnichixpa, ikarokunatapix takixpa, mayo quchupi tawga p’unllakuna yallirka. Puchukaypi, wambraka mayomanta jukarixpa paypak wasiman rirkami. Paypak aqchapi apaxka inchakunaka ch’ingarirkami. Chay yandika, paypak jakchaka uchilla chawlawan churarirka. Paypak taytamamaka payta rikuxpa kuxi-kuximi karka. “Ah, tayta Dioslla, uchilla uxuxigu, maypi karkanki?” mamaka waqajpimi, achkokunaka awllakurkakuna.
Wambraka paykunaman kuximi karkani nixpa willarka. Paykunata llakirka, icha uray pachaka axtawan alli karka. “Paykunaka wagrakunata, atallapakunata, k’uchikunatapix charinkuna. Chaypi, runakunaka mana yaku facturakunata o electricidad facturakunata jurkankunachu. Paykunapix lumuta, sarata, arusta, cocatapix iñachinkuna. Yuyukunakapix atunllami iñan. Chaymanta, runakunaka mana achka llankankunachu.
Paypak taytaka tukuy kayta utinarirkami. Paypak mamapix uxuxikunapix uyaxpami, sumak awakuymanta paypak churunata utirka. Paykuna kuytzapak churanata tupajpi, wambraka paykunaman nirka: “Yakurunata sawarikrini. Payka ñuka karu llaqta Braziman puxawanka.” Paypak mamaman nirka, “Yaku illaj mana allichu kan. Kaypi wayra samika mana alli kanchu. Chaymanta, mana kaypi suni sakinichu,” mayoman kallparka. Paypak taytaka payta katirka. Icha, kuytzata yaka japijpimi, mayoka, yakurunakunata kazuj mayuka, payta japichun atun olata kacharka.
Taytamamaka paykunapak sakirij uxuxikunawan achka chanakkuna tukurka, icha paypak punta uxuxita ña llatirkakunami. Paykunaka ampijta rikukrixpa, kuytzata yaku uku llaqtaman pallarikrichun payta tapurka. Ampijka sasixpa yakurunata riku’mokrirka. Pay utkay tigraxpami, “Kuytzaka yakurunapak warmi ña kan” kutzapak taytamamaman nirka. Kayta uyaxpami, paykunaka achqa llakirirka.
Ampijka paykunata kuxichixpa, “Kuytzata alli-allimi kawsagun. Chaymanta ama preocuripay,” nirka. Paykunaman yaku uku llaqtamanta rimaykunata nixpami, mullomantapix coralmantapix wasita describinkapak kallarirka. Chawpi chawla warmikunaka kuytzpak yanakuna karka nirka. “Tukuy kawsayka ukupi kan,” ampijka nirka. “Sumak anacondakunaka wantukunami kankuna. Uchilla charapakunaka paykunapak uxotakunami kankuna. Uchilla-uchilla apangurakunaka pachananchakunami kankuna. Arapakunaka pilpintökunamantapix nina-kurumantapix ruraxka kan. Achka-achka imakunaka mana yuyarinichu.”
Chaymanta, kuytzapak taytamamaka kuxiyarka. Icha ñañakunaka, achka tijsuxka uyaxpami, wakin p’unlla pakalla paykunata yakuruna xuachun mutzunkunaya.
References:
Galeano, Juan Carlos
2009 Folktales of the Amazon. Libraries Unlimited: Westport.
